La Palmeraie

En groeit dat dan bij ons? Is de meest gehoorde reactie. Iedereen kent de “kokosboom” maar wat weten we er eigenlijk echt van? Er zijn wereldwijd zo’n 4000 verschillende soorten palmen bekend die allen vallen onder de familie Palmae of Arecaceae (beide namen worden gebruikt). De meeste palmen komen van nature voor in een tropisch of subtropisch klimaat maar er zijn ook winterharde soorten. Hierbij een inleiding in de wereld van palmen.

Is de palmboom eigenlijk wel een boom?

De naam palmboom doet vermoeden dat deze plant nauw verwant is met de inheemse loofbomen. Maar is de palmboom eigenlijk wel een boom? Om op die vraag te kunnen antwoorden moeten we eerst wat dieper ingaan op de botanische achtergrond.

In de plantenwereld worden de planten opgedeeld in twee grote groepen; de bedektzadigen en de naaktzadigen.

De bedektzadigen

(Angiospermae)
Tot de bedektzadigen behoren alle planten die een zogenaamde vrucht aanmaken. Binnen de groep bedektzadigen maken we dan weer een onderscheid tussen de tweezaadlobbigen (dicotylen) en de eenzaadlobbigen (monocotylen). Over deze laatste groep later meer.

De naaktzadigen

(Gymnospermae)
Zoals alle zaadplanten vormen naaktzadigen zaden, maar in tegenstelling tot de bedektzadigen hebben de naaktzadigen nooit “echte” vruchten. Wel kunnen structuren aanwezig zijn die de functie van eetbare vruchten vervullen: voorbeelden van deze groep zijn coniferen, dennen en palmvarens.

De eenzaadlobbigen

zijn een omvangrijke groep van planten. Tot de eenzaadlobbigen behoren vele planten waarvan het zaad van groot economisch belang is, zoals granen, grassen, orchideeën en de palmen. Bij veel eenzaadlobbige planten zit het reservevoedsel opgeslagen in het kiemwit (endosperm). In het zaad zit slechts één kiemlob die het voedsel vanuit het endosperm doorgeeft aan het kiemplantje, vandaar de naam. Als eerste komt een soort buisje, het coleoptyl, boven de grond. Hierin zit het eerste blaadje.

Vergelijking tussen palmen en loofbomen

Als we palmen met loofbomen vergelijken vallen vooral onderstaande verschillen op. (De vergelijking betreft slechts generalisaties, deze verschillen gaan in de praktijk lang niet altijd op.)

Palmen (één zaadlob)
- parallelle nerven in bladeren
- alleen bijwortels na kiemplantstadium
- vaatbundels gespreid
- geen secundaire diktegroei

Loofbomen (twee zaadlobben)
- vertakte nerven in bladeren
- vertakte hoofdwortel
- vaatbundels in ring
- secundaire diktegroei mogelijk

De palmboom is dus eigenlijk geen echte boom zoals wij die kennen. Daarmee is de eerste vraag alvast opgelost. Het opvallendste verschil tussen palmbomen en loofbomen is het uitblijven van diktegroei bij palmen.

Bouw van de palmboom

Grofweg bestaan palmen uit wortels een stam en een bladerdek.
Onderstaand bekijken we deze onderdelen van dichtbij.

Wortels

Zoals hierboven al werd aangegeven hebben palmen geen vertakte hoofdwortel. Palmen vormen één lange penwortel die recht naar beneden groeit opzoek naar grondwater. Geen enkele plant kan immers bestaan zonder water. Palmbomen in zeer droge gebieden duiden dan ook op de aanwezigheid van grondwater of werden aangeplant en worden regelmatig bewaterd. Daarnaast vormen palmen wel bijwortels. Hierdoor lijkt de wortelkluit wel omvangrijk en neemt de onderkant van de stam ook iets in dikte toe. Een belangrijke functie van deze bijwortels is de verankering in de grond en het geven van steun.

Stam Phoenix roebelinii

Stam

Palmen hebben meestal een schijnstam. Dit wil zeggen dat de stam eigenlijk is opgebouwd uit een opéénstapeling van elkaar sterk omhullende bladscheden en geen bast bevat. Hierdoor groeit een palm ook niet in de breedte, zoals loofbomen. Voordat een jonge palm de hoogte in kan groeien, moet eerst een bepaalde breedte worden bereikt. Daarom groeit een jonge palm langzamer dan een ouder exemplaar. Sommige palmsoorten hebben een harige stam van vezelige draden tussen de bladvoeten. Dit is een natuurlijke bescherming van het kwetsbare gedeelte van de stam. Er zijn ook soorten die deze beschermlaag kwijt raken op het onderste, oudste deel van de stam; de Phoenix bijvoorbeeld.

Blad

Palmen ontwikkelen steeds één nieuw blad. Dit groeipunt noemen we de speer. De speer bestaat uit een bladsteel met opgevouwen blad. Het blad ontvouwt zich pas zodra het blad zijn uiteindelijke grootte heeft bereikt. Zoals eerder al aangegeven vormt een palm niet meteen na de kieming de soortspecifieke bladeren. De eerste bladeren hebben eerder iets weg van groot gras. In dit stadium lijken veel palmsoorten dan ook sterk op elkaar.
Binnen de palmenfamilie kennen we vier bladsoorten; waaiervormig, vedervormig, dubbel-gevederd en volledig.

Bloeiwijze Trachycarpus fortunei foto: www.knoch1.de

Het bladoppervlak is vaak blinkend, bedekt met was, of geplooid. Dit is om uitdroging te voorkomen. De bladsteel is vaak bedekt met stekels of doorns.

De bloeiwijze

Jonge palmen bloeien niet. Dat gebeurt pas na een aantal jaar. De exacte duur verschilt van soort tot soort en varieert tussen enkelen jaren en 50 jaar. De meeste palmen bloeien jaarlijks. De bestuiving van palmen gebeurt door de wind waardoor er geen kleurrijke bloemen aangemaakt worden om insecten te lokken. De onopvallende, kort levende bloemen worden gevormd aan een tros net onder, boven of vanuit de bladkroon. De bloemen kunnen eenslachtig of tweeslachtig zijn afhankelijk van de soort en soms zelfs van het seizoen!
Na een geslaagde bevruchting vormen palmen zogenaamde steenvruchten of bessen. Ook de verspreiding verschilt van soort tot soort; de alom bekende kokosnoot blijft drijven voor een verspreiding door het zeewater. Andere soorten komen door consumptie dan weer elders terecht; denk hierbij bijvoorbeeld aan de dadels van de Dadelpalm.

Gebruik van palmen

De palmboom wordt inmiddels al zo’n 5000 jaar gecultiveerd door de mens. Dit begon in het Midden-Oosten met de Dadelpalm (Phoenix dactylifera) maar werd al snel uitgebreid naar andere regio’s met andere palmsoorten. Verder kennen we voor de consumptie nog eetbare vruchten als de awarra, kokosnoot, moriche, palmperzik en salak. Voor voedselbereiding, zeep en als brandstof wordt palmolie veel gebruikt. Maar ook het veel gebruikte rotan komt van de Rotanpalm (Calamus rotang) en bijvoorbeeld een kokosmat wordt gemaakt van kokosvezels. In de Hindoecultuur werden stroken palmblad gebruikt als papier. Dit is echter in een tropisch klimaat heel vergankelijk, zodat het merendeel van de hierop geschreven manuscripten verloren is gegaan. En zo zijn er nog vele andere doeleinden waarvoor de palm door mensen gecultiveerd wordt. Maar in ons klimaat vinden we ze toch voornamelijk terug bij de hobbyisten…

© La Palmeraie

Misschien vindt u dit ook interessant:
Palmen van La Palmeraie
Zaaihandleiding voor palmen
Verzorging van palmen